• คุณพนมเทียนเขียนเรื่องนี้เมื่อวันที่19 พ.ย. 2507 และจบวันที่ 20 มี.ค. 2518
• ภาคหลัง เริ่มตีพิมพ์ 5 มกราคม 2519 และจบวันที่ 21 มิถุนายน 2533
• มีกล่าวถึงวันเวลาที่สำคัญคือ วันขึ้น 5 ค่ำเดือน12 ตรงกับวันอังคารที่ 3 พฤศจิกายน
• ในตอนพบบันทึกของแจน เครมเมอร์ในดงเถาวัลย์กินคน ระบุ ค.ศ. 1926
• ในตอนดงมรณะ สเตเกลพูดถึงเดือนมิถุนายน จะไปร่วมงานประชุม
• ช่วงที่อยู่เมืองลิง พูดถึงเดือนตุลาคม ซึ่งใกล้เดือนพฤศจิกายน
• คณะเดินทาง มาติดต่อรพินทร์ ในกลางเดือนมีนาคม
• เพลงผู้ใหญ่ลี
• เพลงหนิงหน่อง
• สงครามเวียตนาม
• หลังเผามันตรัยหนึ่งวัน มีระบุว่าเป็นวันอาทิตย์ที่ 11 ตุลาคม ซึ่งเมื่อตรวจสอบกับปฏิทินข้างล่างนี้ก็ตรงกัน (คือเป็นวันอาทิตย์ )
• เกาะแห่งชัวิต 30/9/25.... นี่ยืนยันชัดว่าเกิดหลังปี 2500

เรื่องนี้เกิดก่อนหรือหลัง พ.ศ. 2500

มีข้อมูลที่นำมาพิจารณาคือเพลงที่ร้องในท้องเรื่อง

1. เพลงผู้ใหญ่ลี ในภาคหลังตอนตามหาเครื่องบินหาย ค่ำคืนหนึ่งก่อนออกเดินทาง รพินทร์นำพรานพื้นเมืองและลูกหาบมาให้คณะนายจ้างรู้จัก หลังจากเสวนาพาทีกันแล้ว ดร.สแตนลีย์ซึ่งเป็นหัวหน้าคณะก็นำเอาเพลงผู้ใหญ่ลีมาร้องเป็นจิตวิทยา....."พอสอสองพันห้าร้อยสี่ ผู้ใหญ่ลีตีกลองประชุม....."

เพลงผู้ใหญ่ลีเกิดหลัง พ.ศ. 2504 เป็นเพลงที่ดังมากในสมัยนั้น ลูกเล็กเด็กแดงก็ร้องเป็นกันหมด สถานีวิทยุทุกแห่งพากันเปิดบ่อยมาก มากจนขนาดฝรั่งเรียนภาษาไทยอย่างคณะนายจ้างชุดนี้ร้องได้

2. เพลงหนิงหน่อง เป็นเพลงหากินของรพินทร์ ไพรวัลย์ พี่แกร้องให้ดารินฟังตั้งสองครั้ง ก็สองครั้งที่พลัดหลงกับคณะใหญ่นั่นแหละ (พลัดหลงครั้งแรกก็ตอนน้ำป่าซัด ส่วนครั้งหลังก็ตอนตกเหวลงไปใต้บาดาล)

เพลงหนิงหน่อง สังข์ทอง ศรีใสเป็นผู้ขับร้อง ดูเหมือนจะเป็นเพลงประกอบภาพยนต์ซึ่งจำได้ว่า ในยุคที่สังข์ทองโด่งดังอยู่นั้น อยู่ในช่วงรอยต่อระหว่างภาพยนต์ 16 มม. กับ 35 มม. ก็ราวปี พ.ศ. 2514 - 2518 (มิตร ชัยบัญชา เสียชีวิต ในเดือนตุลาคม 2513 หลังจากนั้นภาพยนต์ 16 มม.ก็เริ่มหมดยุค)

3. สงครามเวียตนาม ในเนื้อเรื่องมีตัวละครอยู่สองคนที่เคยผ่านสงครามเวียตนามคือ เชิดวุธ กับเจ้า คี๊ธ สงครามเวียตนามก่อตัวมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2501 เวียตนามเหนือ หรือเวียตมินห์ ได้เริ่มทำสงครามกองโจรกับเวียตนามใต้ ในปี พ.ศ. 2504 เวียตนามเหนือได้ทำการรุกรานเวียตนามใต้อย่างรุนแรง จนรัฐบาลเวียดนามใต้ต้องขอความช่วยเหลือจาก มิตรประเทศฝ่ายโลกเสรี ในปี พ.ศ. 2508 เวียตนามเหนือได้ขยายกองกำลังเวียตกงขึ้นไปถึงระดับกองทัพ เริ่มเปิดฉากการรุกหนักหลายด้าน จนสามารถยึดพื้นที่ส่วนหนึ่งของภาคกลางของ เวียตนามใต้ได้เป็นจำนวนมาก และได้เข้าโจมตีเรือรบของสหรัฐฯ ทำให้ประธานาธิบดี จอห์นสันของสหรัฐฯ ได้ตัดสินใจทำสงครามแบบขยายขอบเขต (Ecalation) เข้าไปในเวียตนามเหนือ สงครามโดยเปิดเผยระหว่างสหรัฐฯ และเวียดนามเหนือ จึงเริ่มต้นตั้งแต่กุมภาพันธ์ 2508 เป็นต้นมา สู้รบกันก็บาดเจ็บล้มตายกันเป็นจำนวนมาก สูญเสียชีวิต ทรัพย์สิน และเกิดความอดอยากยากแค้นไปทั่ว การรบไม่มีผลแพ้ชนะกันโดยเด็ดขาด ได้มีการเจรจาสงบศึกหลายครั้ง (146 ครั้ง) และสุดท้ายมีการเปิดการเจรจาสันติภาพที่กรุงปารีส เมื่อ 8 มกราคม 2516 ในที่สุดทั้งสองฝ่ายก็สามารถลงนามในความตกลง จะสงบศึกอย่างเป็นทางการ เมื่อ 27 มกราคม 2516 มีผลบังคับตั้งแต่ เวลา 08.00 น. ของวันที่ 28 มกราคม 2516 ทหารสหรัฐฯ คนสุดท้ายได้เดินทางออกจากเวียตนามใต้ เมื่อวันที่ 29 มีนาคม 2516

ส่วนทหารไทยนั้นกำลังพลในกองบัญชาการกองกำลังทหารไทย ฯ ผลัดที่ 1 ออกเดินทางตั้งแต่เดือนกรกฎาคม ถึงเดือนสิงหาคม 2510 เข้าไปในเวียตนาม หลังจากนั้นก็มีอีกหลายผลัด กำลังพลของไทยชุดสุดท้ายเดินทางกลับประเทศไทยเมื่อ 2 มีนาคม 2516 เป็นการยุติการปฏิบัติการรบของทหารไทยในเวียตนาม
(ข้อมูลสงครามเวียตนาม จากกระทรวงกลาโหม )

สรุปว่า

1. ทหารสหรัฐเข้ามามีเอี่ยวกับสงครามเวียตนาม ในปี 2508 - 2516
2. ทหารไทย ได้เข้ามามีบทบาทในด้านการสู้รบ ในปี 2510 - 2516

จากข้อมูลเพลงและสงครามที่ปรากฏในเนื้อเรื่องนี้ จึงพอสรุปได้ว่า เหตุการณ์ในเรื่องเพชรพระอุมา ควรเกิดขึ้นหลังปี พ.ศ. 2500 แน่นอน

แล้วเรื่องนี้เกิดขึ้นในปี พ.ศ. ใด

1. ตัวเลขที่เป็นศักราชมีกล่าวถึงเพียงครั้งเดียวในเนื้อเรื่องคือ คริสตศักราช 1926

เมื่อเอา 1926 + 42 ก็จะเท่ากับ 1968 ซึ่งตรงกับปี พ.ศ. 2511
ซึ่งเมื่อตรวจสอบจากการเขียนเป็นตอนๆ พบว่าเป็นตอนหาทางเข้านิทรานคร แล้วคณะเดินทางก็หลงเข้าไปดงเถาวัลย์กินคน แล้วก็พบบันทึกของผู้ตาย คือแจน เครมเมอร์ ผู้ประพันธ์เขียนและตีพิมพ์ในปี พ.ศ. 2511 จึงเอา 42 ปีไปลบออก ตัวเลขที่มาเรียพูดจึงเป็น 42 ปี

2. เท่าที่สามารถหาหลักฐานที่บอกปี พ.ศ.ที่เดินทางได้แน่นอนที่สุดคือ "ปิ่นพระศิวะฉายแสง แล้วถันพระอุมาจะปรากฏ และเหตุการณ์นี้จะเกิดคืน ขึ้น 5 ค่ำ เดือน 12 ของทุกปีเท่านั้น " มาตรว่าจะไปถึงมรกตนครได้ จะต้องมารอที่เนินพระจันทร์ในคืนดังกล่าวเท่านั้น มิฉะนั้นจะไม่มีวันค้นพบทางขึ้นได้เลย

ในปูมเดินป่าของไชยยันต์ เมื่อตอนที่อยู่เมืองลิง เขานิลกาฬ ระบุว่า วันขึ้น 5 ค่ำเดือน 12 ในปีนั้น ตรงกับ วันอังคาร ที่ 3 พฤศจิกายน

เท่าที่ค้นปฎิทิน 100 ปี พบว่า วันขึ้น 5 ค่ำเดือน 12 ที่ตรงกับวันอังคารที่ 3 เดือนพฤศจิกายน ในรอบ 100 ปี มีเพียงปีเดียวเท่านั้น คือ ปี พุทธศักราช 2513 ดังนั้น เรื่องของเพชรพระอุมา ในภาคแรก จึงเริ่มต้นในกลางเดือนมีนาคม พ.ศ. 2513 และวันออกจากหนองน้ำแห้งคือ วันที่ 4 เมษายน 2513 ตรงกับวันเสาร์ แรม 13 ค่ำ เดือน4

หมายเหตุ : วาร หมายถึงวัน ดังนี้

อ = วันอาทิตย์ หรือ อาทิจวาร จ = วันจันทร์ หรือ จันทรวาร ภ = วันอังคาร หรือ ภุมวาร ว = วันพุธ หรือ วุธวาร ช = วันพฤหัสบดี หรือ ชีววาร ศ = วันศุกร หรือ ศุกรวาร ส = วันเสาร์ หรือ โสรวาร หมายเหตุ 1 ต่อไปนี้เป็นความเข้าใจของผมเองนะครับ (เป็นการคาดเดา) ผู้ประพันธ์เขียนเป็นตอนๆ มาเรื่อยๆ จนถึงปี 2513 ก็ถึงตอนอยู่เขานิลกาฬซึ่งก็เดินทางมาไกลโขแล้ว น่าจะถึงเนินพระจันทร์เสียที ผู้ประพันธ์จึงหยิบเอาสมุดไดอารีของปี 2513 มาตรวจสอบวันขึ้น 5 ค่ำ เดือน 12 ว่าตรงกับวันที่เท่าไร ซึ่งก็ตรงกับ วันอังคารที่ 3 พฤศจิกายน ดังที่ไชยยันต์เป็นผู้บันทึกบอกไว้

หมายเหตุ 2 1. ในตอนท้ายของภาคแรก เป็นจดหมายของดารินที่เขียนถึงรพินทร์ ลงวันที่ 1 กรกฏาคม ไม่มีลง พ.ศ. แต่จากที่วิเคราะห์มานี้ จึงระบุ พ.ศ. ได้ว่า ดารินเขียนจดหมาย วันที่ 1 กรกฏาคม 2514 2. ในจดหมาย ดารินบอกว่า วันที่ 14 กรกฏาคม จะเป็นวันเกิดปีที่ 27 ของดาริน (...แก่ไปไหมค่ะ...) นั่นแปลว่า ดารินเกิด วันที่ 14 กรกฏาคม 2487 (ครบแซยิด 5 รอบ ในปี 2547) 3. ไพรวัลย์ อนันตรัย ลูกของไชยยันต์ที่เกิดจากมาเรีย เกิดก่อนวันเกิดของดารินหนึ่งวัน ดังนั้น ไพรวัลย์ อนันตรัยจึงเกิดวันที่ 13 กรกฏาคม 2514 4. จากปูมเดินทาง พบว่า วันแรกที่คณะของเชษฐามาพบรพินทร์เพื่อว่าจ้างให้นำทางไปตามหาคนหายนั้น เกิดขึ้นกลางเดือนมีนาคม หลังจากตกลงรับจ้าง ทำสัญญา เตรียมอุปกรณ์เดินทาง จนพร้อมจะออกเดินทาง ใช้เวลาทั้งสิ้น 20 วัน ดังนั่นวันที่ออกเดินทางจากหนองน้ำแห้งจึงน่าจะเป็นราววันที่ 4 หรือ 5 เมษายน 2513 5. ตอนที่อยู่เขานิลกาฬ เป็นเดือนตุลาคม (จากการเปิดปูมเดินป่าของไชยยันต์) หลังจากนั้นมาเรียก็รู้ว่าตั้งท้อง นับจากตุลาคมมาถึง กรกฏาคมปีถัดมา ก็ 10 เดือนพอดีคลอด ดังนั้นจึงไม่มีการเหลื่อมเวลาแต่อย่างใด เส้นทาง : สารบัญ ปกิณกะฯ เรื่องนี้เกิดขึ้นเมื่อไร